Czapek × Čapek: Câu chuyện về hai nhà tiên phong, cách nhau một thế kỷ

Có những điều không thể lên kế hoạch trước. Bạn không thể quyết định rằng một ngày nào đó, người họ hàng xa của mình sẽ thay đổi một ngôn ngữ của thế giới. Bạn cũng không thể lên kế hoạch rằng một từ ông viết trong một nhà hát ở Praha sẽ, một trăm năm sau, tiếp tục sống trên mặt số của một chiếc đồng hồ Thụy Sĩ phiên bản giới hạn. Vậy mà — chính điều đó đã xảy ra.

Chiếc chronograph Czapek mới không chỉ là một chiếc đồng hồ. Nó là cây cầu sống động giữa hai thế giới, hai thời đại và hai người đàn ông chưa từng gặp nhau, nhưng số phận của họ đã mãi mãi đan xen. Một người sáng tạo tại Geneva với đồng và sapphire. Người kia sáng tạo tại Praha bằng mực và trí tưởng tượng. Và cùng nhau — dù không hề hay biết — họ đã tạo nên một điều sẽ tồn tại lâu hơn rất nhiều so với cuộc đời của cả hai.

Prague, tháng 1 năm 1921. Nhà hát Vinohrady. Khán giả tụ họp để dự buổi công diễn đầu tiên của một vở kịch mà họ chưa hề biết rằng nó sẽ đi vào lịch sử. Karel Čapek — nhà văn, nhà báo, nhà nhân văn — đưa lên sân khấu vở R.U.R., viết tắt của Rossum’s Universal Robots. Và cùng với nó, ông đưa lên sân khấu một từ mà thế giới trước đó chưa từng biết đến.

Robot.

Từ này bắt nguồn từ gốc Slav cổ, mang ý nghĩa về sự cực nhọc, lao dịch, công việc không có ý chí tự do. Čapek không tạo ra từ đó để đặt tên cho một cỗ máy. Ông tạo ra nó để đặt tên cho một câu hỏi: điều gì sẽ xảy ra khi chúng ta tạo ra một thực thể làm việc thay cho mình? Chúng ta nợ thực thể ấy điều gì? Và chúng ta nợ chính bản thân mình điều gì?

Hơn một trăm năm sau, tại Geneva, xưởng chế tác đồng hồ Czapek tự đặt ra một câu hỏi khác, nhưng có liên hệ sâu sắc: làm thế nào để tri ân khoảnh khắc ấy? Làm thế nào để chuyển hóa một di sản văn học thành kim loại, sapphire và chuyển động cơ học?

Câu trả lời nằm trên mặt số. Phần đầu robot ở vị trí 12 giờ — được lấy cảm hứng từ những minh họa gốc cho vở kịch của Čapek — không chỉ đơn thuần là một chi tiết trang trí. Đó là một chữ ký. Một lời nhắc nhớ. Và một mối liên kết gia đình, bởi Karel Čapek là họ hàng xa của chính François Czapek, người sáng lập xưởng chế tác. Hai nhánh của cùng một thân cây chưa từng chạm vào nhau — nhưng vẫn lớn lên theo cùng một hướng.

Những giải pháp thanh lịch nhất luôn là những giải pháp đơn giản nhất. Đôi mắt của robot thay đổi màu sắc tùy theo trạng thái của chronograph: màu vàng khi khởi động, màu đỏ khi dừng lại, màu xanh khi đặt lại về không. Không cần chữ viết, không cần màn hình, cũng không cần hiểu ngôn ngữ của ngành chế tác đồng hồ. Màu sắc là thứ ngôn ngữ mà con người nắm bắt trước cả khi biết nói — và chính vì vậy, nó hoạt động hiệu quả như nhau trong buồng lái máy bay, trên đường chạy điền kinh và tại bàn đàm phán.

Đó là một giải pháp trông có vẻ hiển nhiên. Nhưng những giải pháp hiển nhiên luôn là khó nhất — bởi trước hết, bạn phải nhìn thấy vấn đề ở nơi mà người khác không nhìn thấy. Đôi mắt của robot không phải là vật trang trí. Chúng là thông tin. Hình thức đã trở thành chức năng. Và chức năng đã trở thành nghệ thuật, bởi ba màu sắc lóe lên trên một gương mặt cơ học mang trong mình một chất thơ riêng, điều mà không một màn hình kỹ thuật số nào có thể mô phỏng được.

Những chi tiết mà không ai bắt buộc phải làm

Trong nghệ thuật chế tác đồng hồ, có một khái niệm gọi là finissage — những hoàn thiện thuần túy mang tính thẩm mỹ, thứ mà người sở hữu có thể sẽ không bao giờ nhìn thấy, và tồn tại đơn giản vì chúng nên tồn tại. Bề mặt cầu máy được phun cát kết hợp với các cạnh vát đánh bóng thủ công, các cần gạt hoàn thiện satin theo đường thẳng, các bánh xe hoàn thiện satin dạng tròn, những con vít đánh bóng đen. Chiếc đồng hồ vẫn có thể hoạt động nếu không có chúng. Nhưng đó chính là khác biệt giữa một nhà máy sản xuất đồng hồ và haute horlogerie: một bên làm những gì phải làm. Bên kia làm những gì nên được làm.

Trên cổ tay. Ở bất cứ đâu.

Dây đeo thép với cơ chế vi chỉnh luôn ôm vừa vặn, dù là buổi sáng hay buổi tối. Hệ thống thay dây nhanh được cải tiến cho phép chuyển sang dây cao su đi kèm chỉ trong vài giây, không cần dụng cụ. Dây cao su không phải là một sự thỏa hiệp — đó là bản sắc thứ hai của cùng một chiếc đồng hồ. Buổi sáng trong phòng họp, buổi chiều trong một chuyến đi, buổi tối tại một buổi dạ tiệc. Czapek đồng hành cùng bạn.

77 chiếc. Sẵn sàng giao ngay.

Con số 77 không được chọn một cách ngẫu nhiên. Trong quan niệm số học Trung Hoa, số bảy tượng trưng cho sự hài hòa và may mắn — hai số bảy sẽ nhân đôi nguồn năng lượng ấy. Nhưng đằng sau lựa chọn này còn là một triết lý rất giản dị: Czapek không chế tác đồng hồ để lấp đầy thị trường. Czapek chế tác chúng để tìm đến đúng cổ tay. Bảy mươi bảy chiếc, bảy mươi bảy con người sẽ tiếp tục mang câu chuyện này đi xa hơn. Tất cả đều đã sẵn sàng để giao ngay.